Prawo popytu i podaży

 Prawo popytu i prawo podaży – co z nich wynika i jakie istnieją między nimi powiązania.

1. Popyt i Podaż

Witajcie.

Poznajcie Pana Andrzeja. Jest on mieszkańcem średniego miasta i niedawno stracił pracę. Poszukiwał na swojej ulicy jakiegoś zajęcia, którym mógłby się zająć zanim nie znajdzie czegoś lepiej spełniającego jego oczekiwania. Dowiedział się, że wielu z drobnych przedsiębiorców pracujących na ulicy przy której mieszkał chętnie zjadłoby w ciągu dnia jakąś tanią i ciepłą przekąskę, ponieważ w działającej w pobliżu restauracji najtańsze danie kosztowało 15zł i wymagało od nich pozostania w restauracji przez cały czas trwania posiłku, co mogło się odbić źle na ich interesach, gdyż nie mogliby wtedy obsługiwać klientów.

Pan Andrzej zakupił u jednego z nich kilogram kiełbasek, u drugiego kilkanaście bułek i ustawił sobie na rogu ulicy w ciepłym, oświetlonym promieniami słonecznymi miejscu małe stoisko, gdzie na małej butli gazowej, którą przyniósł z domu podgrzał swoje kiełbaski, po czym włożył je do przekrojonych bułek, tworząc hot dogi.

Wszyscy znajomi Pana Andrzeja ucieszyli się z takiego rozwiązania, ponieważ mogli tanio kupić sobie ciepłą przekąskę, z która mogli swobodnie iść pracować dalej, przerywając swoją pracę tylko na kilka minut. Jednak okazało się, że kiełbaski cieszyły się powodzeniem nie tylko wśród miejscowych przedsiębiorców, ale także wśród ich klientów i już po godzinie Pan Andrzej mógł iść zakupić kolejny kilogram kiełbasek i kolejne bułki.

Pod koniec dnia Pan Andrzej uzbierał już wystarczająco dużo pieniędzy, aby mu wystarczyło na zakup kolejnych kilku kilogramów kiełbasek, kilkudziesięciu bułek, napełnienie butli z gazem oraz własny posiłek rano dnia kolejnego.

Na drugi dzień Pan Andrzej postanowił podnieść cenę swoich kiełbasek o dwadzieścia procent, ponieważ uznał, że w ten sposób więcej zarobi. Jednak okazało się, że do jego małego stoiska przychodziło znacznie mniej klientów, nawet niektórzy jego znajomi powiedzieli mu, że cena kiełbasek jest za wysoka i zrezygnowali z zakupu. Tego dnia Pan Andrzej zarobił znacznie mniej niż się spodziewał.

Dnia trzeciego Pan Andrzej postanowił zrobić mały eksperyment i nie tylko powrócił do starej ceny, ale jeszcze ją zmniejszył tak, że zamiast zarabiać po pięćdziesiąt procent na każdej kiełbasce zarabiał tylko trzydzieści procent, kupując kiełbaski i bułki ciągle za tą samą cenę. Tym razem nie tylko wszyscy przedsiębiorcy z ulicy zakupili po kiełbasce, ale niektórzy zakupili ich kilka na raz. Klientela nie znana Panu Andrzejowi również się powiększyła, i chociaż musiał on chodzić dużo częściej do sklepu po dodatkowe kiełbaski pod koniec dnia zarobił jeszcze więcej niż dnia pierwszego!

Jeżeli cena wzrasta to maleje ilość towaru jaką chcą nabyć klienci.

Tak brzmi prawo popytu. Jego prosta interpretacja została symbolicznie ukazana w powyższym opowiadaniu. Kiedy Pan Andrzej zwiększył cenę swoich kiełbasek do jego stoiska przychodziło mniej klientów, oznacza to, że zmniejszył się POPYT, czyli ilość towaru jaki chcą nabyć klienci po określonej cenie w określonym czasie. Analogicznie, gdy Pan Andrzej zmniejszył cenę kiełbasek ilość klientów zwiększyła się, czyli POPYT uległ zwiększeniu. Można to zobrazować prostym wykresem:
wyk1

Wysoka cena w punkcie A1 oznacza mały popyt (A2), zaś niska cena w B1 skutkuje wysokim popytem (B2).  Możemy to zaobserwować w życiu codziennym – gdy możemy za tą samą ilość pieniędzy kupić więcej towaru kupujemy go chętniej. Na przykład puszka lubianego przez nas napoju, który od czasu do czasu kupujemy wracając ze szkoły kosztuje zazwyczaj 4zł. Jednak gdy w wyniku promocji cena napoju spadnie do 2zł wtedy jest dużo większa szansa, że kupimy puszkę, albo nawet dwie czy więcej. Pomnóżmy to przez liczbę wszystkich lubiących ten napój i kupujących w tym samym sklepie, a spostrzeżemy jaką wielką siłą jest prawo POPYTU. Dla nas to tylko jedna, czy dwie zakupione puszki więcej, dla sklepu zaś to już kilkaset, bądź nawet kilka tysięcy sprzedanych puszek więcej.

Ale wróćmy do naszej historii.

Pan Andrzej już kilka tygodni sprzedaje swoje kiełbaski. Postawił drewnianą budkę, która pozwala mu bez przeszkód pracować nawet w czasie deszczu. Ma teraz małą, samochodową  lodówkę dzięki której może kupować na raz więcej kiełbasek nie musząc chodzić tak często do sklepu. Interes kręcił się nieźle, sprzedając swoje kiełbaski odpowiednio tanio zarabiał wystarczająco dużo, że stać go było na utrzymanie mieszkania, jedzenie i inne, mniej lub bardziej potrzebne rzeczy. Pewnego dnia kilka przecznic od stoiska Pana Andrzeja powstało drugie podobne stoisko. Założył je Pan Piotr – miał trochę kapitału początkowego zaoszczędzonego w czasie jakiegoś innego zajęcia, więc stać go było na zainwestowanie w budkę podobna do budki Pana Andrzeja.

Na początku Pan Andrzej nie miał żadnych pretensji do Pana Piotra, w końcu każdy ma prawo otworzyć sobie budkę z kiełbaskami. Jednak po kilku dniach Pan Andrzej zauważył, że jego obroty, ilość klientów jego stoiska zmalała. Zauważył też, że kilkoro z jego znajomych przedsiębiorców, którzy dawniej musieli iść do jego stoiska całą ulicę już do niego nie przychodzi, ponieważ teraz mają bliżej do budki Pana Piotra.

Stało się tak, ponieważ cena za kiełbaski Pana Andrzeja zachęciła Pana Piotra do otwarcia własnej działalności.

Jeżeli cena wzrasta to rośnie ilość towaru jaką chcą zaoferować na rynku producenci.

Tak brzmi prawo PODAŻY. Jest ono dość oczywiste, im wyższa jest cena danego dobra tym chętniej się go produkuje i sprzedaje. Można to zobrazować na przykładzie z życia codziennego – im więcej dostaniemy od sąsiada pieniędzy za skoszenie trawnika tym z większym zapałem będziemy to robić. Oczywiście warto zaznaczyć, że każda usługa czy produkt ma swój próg opłacalności, przed którego przekroczeniem nikt nie będzie nic sprzedawał bez straty – jeżeli wyprodukowanie kosiarki kosztuje 200zł nie należy się spodziewać, że kupi się nową, nie uszkodzoną kosiarkę za 190zł. Ale im więcej kosiarka będzie warta na rynku (230zł, 300zł, 500zł…) tym więcej producentów będzie ją produkowało.

Można to zobrazować prostym wykresem:
wyk2

Wraz ze wzrostem ceny wzrasta podaż danego dobra. Wysoka cena w punkcie A1 skutkuje dużą podażą (pkt. A2) zaś dużo mniejsza cena (B1), czyli dużo mniejszy zarobek dla producenta skutkuje dużo mniejszą podażą (B2), ponieważ mniejsza ilość przedsiębiorców decyduje się na wysiłki związane z produkcją danego dobra, oraz na pewien rodzaj ryzyka jaki wiąże się z każdą transakcją na rynku (nigdy nie wiadomo, czy z jakiś niewiadomych nikomu powodów rynek po prostu nie odrzuci naszego produktu/usługi, albo czy nasza fabryka przez noc nie stanie w płomieniach).

2. Cena równowagi

Dowiedzieliśmy się czym jest popyt i podaż. Wiemy jak wyglądają uproszczone wykresy przedstawiające zależności popytu i podaży od ceny. Nie wiemy jednak co z tego wynika i po co to komu? W tym miejscu pojawia się CENA RÓWNOWAGI.
wyk3

Rozważmy przypadki z powyższego wykresu po kolei.

                  Przypadek A:

                 Wartość popytu (oś „Ilość dóbr”) jest dużo mniejsza niż wartość podaży. Oznacza to, że ilość dobra, jakie chcą zakupić klienci po danej cenie (dość wysokiej, co widać na wykresie) jest dużo mniejsza niż ilość dóbr jaką chcą zaoferować producenci na rynku. Oznacza to, że na rynku jest NADMIAR danego dobra, czyli nie ma szans, że w tych warunkach każdy oferujący sprzeda wszystko co oferuje. Wielkość sprzedaży jest wtedy równa wielkości POPYTU z mniejszą wartością, ponieważ zostanie sprzedane tylko tyle dobra ile chcą nabyć klienci i absolutnie nic więcej. Na pułkach sklepu pod wieczór zostanie dużo kostek masła.

                 Przypadek B:

                 Tym razem to popyt ma dużo większą wartość niż podaż. Klienci za tą cenę wykupią całe dobro, jakie znajdą w sklepach i jeszcze będą narzekać, że chcieli by więcej. Czyli wielkość sprzedaży w danej sytuacji równa się wartości PODAŻY na dane dobro. Nie sposób sprzedać więcej, ponieważ nikt nie oferuje więcej. Mówimy wtedy o NIEDOBORZE danego dobra na rynku. Na półkach sklepu zabraknie masła już koło południa, a klienci często będą się pytać obsługi, czy jeszcze trochę nie zostało.

                 Przypadek C:

                 Przypadek RÓWNOWAGI RYNKOWEJ. W tym miejscu krzyżują się krzywe popytu i podaży. Cena skłania przedsiębiorców do wyprodukowania dokładnie takiej ilości dobra, jaką chcą nabyć konsumenci. Wielkość sprzedaży jest wtedy najwyższa z możliwych (co widać na wykresie). Ostatni klient wykupi ostatnią kostkę masła.

                Cechy Ceny Równowagi, dzięki którym łatwiej jest nam ją zdefiniować:

 1)      Przy Cenie Równowagi wielkość popytu = wielkość podaży = wielkość sprzedaży. Nie marnują się żadne dobra, nikt nie ma niedosytu danego dobra.

2)      Rynek dąży do Ceny Równowagi. Największa sprzedaż najbardziej opłaca się przedsiębiorcom. Będą oni korygować ceny swoich dóbr tak by sprzedać jak najwięcej po jak najwyższej cenie – lecz jak widzimy w powyższych przykładach nie znaczy to, że będą do woli podwyższać ceny jak najbardziej w górę.

3)      Cena Równowagi jest dobra dla klientów i dla przedsiębiorców. Nie występuje niedosyt, przez co każdy klient, który chciał kupić dane dobro (po określonej cenie) odchodzi zadowolony, zaś sprzedawcy nie borykają się z problemem nadmiaru, kiedy to towar leży im na pułkach i muszą albo nieopłacalnie obniżyć mu cenę, albo wyrzucić gdy się zepsuje.

4)      Cena Równowagi jest nietrwała. To co dziś ma Cenę Równowagi na poziomie X jutro może mieć ją na poziomie Y, a to z różnych powodów. Może się zmienić popyt na dane dobro, mogą ulec zmianie koszty jego wytworzenia itp. Oznacza to też, że w praktyce można osiągnąć cenę równowagi tylko stosując metodę prób i błędów, najczęściej po prostu zbliżając się do niej od góry lub od dołu.

5)      Wielkość sprzedaży przy cenie równowagi jest największa z możliwych. Ale to zostało już omówione wcześniej.

3. Zmiany popytu i podaży a Cena Równowagi.

                 3.1. Zmiany popytu

Popyt może się zmieniać w zależności od różnorakich czynników. Mogą być to na przykład:

  • Liczba ludności – im więcej mamy ludzi na danym terenie tym więcej będzie chciało kupić dane dobro. I odwrotnie – jeżeli z jakiś przyczyn (na przykład z powodu końca sezonu wakacyjnego) liczba ludności danego terenu zmniejszy się to spadnie popyt na dane dobro.
  • Moda – jeżeli z jakiś przyczyn pewne dobro stanie się modne to wzrośnie na niego popyt. Odwrotnie – gdy dobro wyjdzie z mody będzie kupowane w mniejszej ilości przez klientów.
  • Majętność – gdy społeczeństwo jakimś sposobem się wzbogaci popyt na dobro wzrośnie, ponieważ więcej ludzi będzie na nie stać, a Ci którzy mogli sobie na nie pozwolić wcześniej będą mogli nabywać go więcej. Jeżeli społeczeństwo zbiednieje popyt spadnie.

Te jak i wiele innych czynników jakie można wymyślić wpływają na popyt, a tym samym na cenę równowagi. Jak to wygląda na wykresie:
wyk4

Przypadek A określa nam podstawowe położenie krzywej popytu. Według przypadku A będziemy opisywali pozostałe przypadki.

Kiedy z jakiś powodów, na przykład z jednego z tych wymienionych wyżej, wartość popytu zmaleje krzywa popytu przesunie się w lewo tworząc krzywą B ciągle pozostającą równoległą do krzywej A. Zmniejszony popyt oznacza bowiem, że taka klienci są skłonni kupić tyle samo produktu, co przy podstawowej wartości popytu tylko po niższej cenie, lub na odwrót – gdy cena towaru pozostaje taka sama w sytuacji zmniejszonego popytu ilość towaru zakupiona przez klientów zmniejsza się.

Analogicznie do sytuacji zwiększonego popytu, jaką obrazuje nam krzywa C. Po tej samej cenie klienci są skłonni kupić więcej towaru niż przedtem, zaś taka sama ilość towaru „schodzi” po cenie wyższej.

                 3.2. Zmiany podaży

Podaż się zmieniać w zależności od różnorakich czynników. Mogą być to na przykład:

  • Zmiana kosztów produkcji (na przykład z powodu wprowadzenia nowych technologii, czy napływ taniej siły roboczej).
  • Klęski żywiołowe, czy urodzaju (dotyczy głównie rolnictwa).
  • Embargo nałożone przez rząd na jakieś państwo (ogranicza rynek zbytu).

Te jak i wiele innych czynników jakie można wymyślić wpływają na podaż, a tym samym na cenę równowagi. Jak to wygląda na wykresie:
wyk5

Po raz kolejny – przypadek A określa stan podstawowy i według niego będą opisywane pozostałe.

                Przypadek B określa nam stan zmniejszonej podaży. Z jakiś powodów wielkość ceny nie zachęca producentów (za czym idzie – sprzedawców) tak jak kiedyś, więc by osiągnąć ten sam pułap produkcji jak w przypadku A muszą oni mieć czynnik motywujący jakim jest wyższa cena. Gdy rynek pozostawi cenę taką samą jak przed zmniejszeniem podaży ilość sprzedawanych dóbr ulegnie zmniejszeniu.

                Podobnie w przypadku C. Zwiększona podaż oznacza, że przy tej samej cenie będzie sprzedawane więcej dóbr, zaś ta sama ilość dóbr sprzedawanych zostanie osiągnięta przy niższej cenie.

                 3.3.  Cena Równowagi
wyk6

Analiza zmiany ceny równowagi zostanie przeprowadzona w sytuacji A – podstawowej i sytuacji B, czyli sytuacji zwiększonego popytu, jednak opisane prawidłowości działają zupełnie na tych samych zasadach w sytuacji zmniejszonego popytu, czy zwiększonej/zmniejszonej podaży.

Przy zwiększonym popycie Cena Równowagi wzrośnie à ludzie „zgłaszają”, że chcą kupić więcej, więc producenci podnoszą ceny. Przy zwiększonej podaży Cena Równowagi maleje, im więcej towarów na rynku tym niższa cena, gdyż dobro jest mniej „luksusowe”.

Na tym etapie czytelniku jesteś w stanie sam narysować stosowne wykresy (w oparciu o dotychczasowe, przede wszystkim ten ostatni) i bez problemu je zanalizować.

4. Dobra komplementarne i dobra substytucyjne

Dobrami komplementarnymi nazywamy te wszystkie dobra B bez których dobro A jest niekompletne. Na przykład – komputer i zasilacz, lampka i żarówka, drukarka i tusz, auto i benzyna, oraz wszystkie inne podobne pary czy grupy, jakie można wymyślić. Gdy zmienia się popyt na dobro A podobnie zmienia się popyt na dobro B. Gdy nagle ludzie zaczną kupować więcej drukarek będą też potrzebowali więcej tuszu. Podobnie z każdym spadkiem i wzrostem podaży, czy popytu.

Nie należy jednak generalizować i usztywniać zasady komplementarności do absolutnego wyznacznika wiecznych praw Rynku, gdyż zwiększony popyt na tusz nie oznacza koniecznie zwiększonego popytu na drukarki. Jest to raczej ciekawostka i pewien wyznacznik działań dla przedsiębiorców niż sztywna reguła.

Dobrami substytucyjnymi nazywamy te dobra, dla których dobro A może z powodzeniem zastąpić dobro B. Świetnymi przykładami są ziemniaki, ryż, kasza i makaron, które to często można jeść zamiennie. W podobnej konotacji są na przykład chleb i bułki, cukier biały i cukier brązowy. Gdy zabraknie dobra A, popyt na dobro substytucyjne B wzrośnie. Gdy cena dobra A wzrośnie, spadnie popyt na dobro A i wzrośnie na dobro B.

Podobnie jak wyżej i w tym przypadku nie zawsze należy doszukiwać się twardych i nie zmiennych skutków wspomnianych przed chwilą. Owszem, gdy zabraknie bułek ludzie kupujący je do tej pory zaczną prawdopodobnie kupować chleb, ale nikt nie powiedział, że nie mogą oni zacząć piec bułek w swoich domach.

5. Aneks: wyjaśnienie

Wszelkie zastosowane w pracy wielkości, jak choćby koszt posiłku w restauracji niedaleko której pracował Pan Andrzej, wszelka zbieżność imion, sytuacji itp. jest przypadkowa.

Pan Andrzej sprzedając swoje kiełbaski oczywiście popełniał przestępstwo nie odprowadzając podatku dochodowego, VAT, składki ZUS czy innych świadczeń, jakie każdy inny pracodawca jest zobowiązany płacić, jednak jego historia została specjalnie uproszczona na potrzeby zobrazowania podstawowych praw jakie są tematem niniejszej pracy.

Wszystkie wykresy zostały sporządzone samodzielnie przez autora, zaś wiedza konieczna do ich sporządzenia została nabyta w toku edukacji w szkole publicznej.

 

Słowniczek

Dobro: ogół produktów i usług jakie są oferowane na rynku, jakie można nabyć. Dobrem jest zarówno książka o ekonomii jak i usługa fryzjerska.

Podaż: to ilość dóbr, oferowana na rynku przez producentów przy określonej cenie, przy założeniu niezmienności innych elementów charakteryzujących sytuację na rynku

Popyt: relacja między ceną a ilością jaką konsumenci chcą i mogą nabyć w określonym czasie, przy założeniu niezmienności innych elementów charakteryzujących sytuację.

Wartość (wykresy): ilość dobra, jaką klienci chcą po dane cenie zakupić (popyt) lub sprzedawcy chcą po danej cenie sprzedać (podaż). W matematyce wartość opisana jest na osi OY, jednak dla uproszczenia odbioru oraz w celu zgodności z innymi podobnymi przedstawieniami wartość na wykresach tej publikacji wzrasta zgodnie z osią OX.

pwd. Wojciech Dąbek